September 17 - Everyone has their Own History.

 September 17 360 Degrees

సెప్టెంబరు 17, ఎవరి చరిత్ర వారిది*

*డానీ*

*సమాజ విశ్లేషకులు* 

          నిజాం చరిత్రలో  ఎవరికి ఎలా కావాలో అలా కనిపించే  రోజు సెప్టెంబరు 17.  విలీనం, విమోచన, విద్రోహం, ప్రజాపాలన వగయిరా  చాలా పేర్లతో చాలామంది దాన్ని పిలుస్తున్నారు. ఒక బిందువు దగ్గరుండే డిగ్రీలలో ప్రతిదానికీ  ఓ నేరేటివ్ ను ఎంచుకుని  సెప్టెంబరు 17 మీద ఓ 360 అధ్యాయాల చరిత్రను రాయవచ్చు. 

నిజాం పరిపాలన చట్రం మూడు అంతస్తుల దొంతర. కింద దేశ్ ముఖ్ లు, పైన నిజాం అనే  పరిపాన చట్రమే బహుళ ప్రచారంలోవుంది. ఆపైన బ్రిటీష్ రెసిడెంట్ వుండేవాడని చాలామందికి  తెలీదు. నిజాం సంస్థానంలో బ్రిటీష్ రెసిడెంట్ ను గుర్తించినవాడు  తుర్రేబాజ్ ఖాన్. సిపాయిల తిరుగుబాటు సమయంలో  కోఠీలోని రెసిడెంట్ భవనం మీద దాడిచేశాడు.   ఈ మూడు అంతస్తుల పరిపాలన నిర్మాణ  చట్రం తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధపోరాటం మీద అప్పటి కమ్యూనిస్టు నాయకులు రాసిన  పుస్తకాల్లోనూ కనిపించదు. 

మత ప్రమాణాలతో చూస్తే మూడు అంతస్తుల్లోనూ  మూడు మతాల ప్రాబల్యం కనిపిస్తుంది. పరిపాలన కింది అంతస్తుల్లో హిందూ  జాగీర్దార్లు, దేశ్ ముఖ్ లు కనిపిస్తారు. ఆపై అంతస్తులో ముస్లింల ప్రాబల్యం కనిపిస్తుంది. అన్నింటికన్నా పైన కనిపించని  అంతస్తులో  ఆంగ్లేయ క్రైస్తవుల ప్రాబల్యం కనిపిస్తుంది. మధ్య అంతస్తులో ముస్లింలు అస్సలు లేరనికాదు. వాళ్ల సంఖ్యా చాలా చిన్నది, విసునూరు, ఎర్రపహాడ్ జాగీర్దార్లతో పోలిస్తే వాళ్ల స్థాయి కూడా చాలా చిన్నది. ముస్లిం జాగీర్దార్లకు వ్యతిరేకంగా అక్కడి రైతులు పోరాడారు అనే మాట కూడ మనకు ఎక్కడా వినిపించదు. ఇది కూడ ఒక నేరేటివ్. 

          1527 వరకు ఈ ప్రాంతాన్ని ఖిల్జి, తుగ్లక, బహమనీ వంశాలు పాలించాయి. కులీ కుతుబ్ షాహీలు 1687 వరకు దాదాపు 160 యేళ్ళు పాలించారు. ఆ తరువాత కొంత కాలం మొఘలులు ఢిల్లీనుండి నేరుగా  పాలించారు.. 1724లో ఆసఫ్ జాహీ పాలన మొదయింది. దీనే నిజాం పాలన అంటున్నాం. ఇది ఇంకో  224 ఏళ్ళుసాగి 1948లో సంస్థానం ఇండియాలో విలీనం కావడంతో ముగిసింది. 

 కులీ కుతుబ్ షాహీల పాలన గురించి ఎవరికీ పెద్దగా విమర్శలు, ఆరోపణలు లేవు. ఆసఫ్ జాహీల 160 సంవత్సరాల పాలనలో ఆరవ నిజాం మహబూబ్ అలీ ఖాన్ వరకూ పెద్దగా విమర్శలు లేవు. మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ పాలనలో  విమర్శలున్నాయి. అందులోనూ ఎక్కువ వివాదాస్పదమైనది చివరి ఏడాది మాత్రమే. 

నిజాం ఒక రాజు. సంస్థానాధీశుడు. సంస్థానాధీశులకుండే రాజరిక దుర్లక్షణాలన్నీ అతనికి వున్నాయి. వాళ్లకు ఉండాల్సిన అవసరంలేని కొన్ని గొప్ప లక్షణాలూ అతనికి వున్నాయి. నీటి పారుదలా, డ్రైనేజి,  విద్యుత్తు, రోడ్లు, రైల్వే, విమానయాన, వైద్య, విద్య, పారిశ్రామికవాడలు తదితర  మౌలిక  సదుపాయాలన్నింటినీ గొప్ప నాణ్యతతో  ఇప్పటికీ గుర్తు ఉండిపోయేలా  ఏర్పాటు చేశాడు.  ఆదిఆంధ్ర భాగ్యరెడ్డి వర్మను ప్రోత్సహించాడు. అంబెడ్కర్ కు స్కాలర్షిప్ అందించాడు. శాంతి నికేతన్ నిర్మాణానికి విరాళాలు ఇచ్చాడు. 20  వ శతాబ్దం ఆరంభంలోనే రాబోయే వందేళ్లలో హైదరాబాద్ లో  పెరిగే జనాభాకు సరిపడా తాగునీటి  సదుపాయం కల్పించాడు. 

          ఇరవయ్యవ శతాబ్దం తొలి దశాబ్దంలోనే నిజాం సంస్థానంలో ఆర్యసమాజ్ కార్యకలాపాలు మొదలయ్యాయి. 1927లో మజ్లిస్ ఇత్తహాదుల్ ముస్లిమీన్ ఆవిర్భవించింది. కొంచెం అటూఇటుగా సంస్థానంలో హిందూ మహాసభ కూడ  ప్రవేశించింది. 1938లో పారా మిలటరీ సంస్థగా రజాకార్ మొదలయ్యింది. గ్రామీణ ప్రాంతంలో దేశ్ ముఖ్ లు, జాగీర్దార్లకు బాసటగా నిలబడడం దీని ప్రధాన బాధ్యత. రజాకార్లలో హిందూ ముస్లింలు కూడ వుండేవారు. వాళ్లను దేశ్ ముఖ్ లు, జాగీర్దార్లు పోషించేవారు.

 

మహాత్మా గాంధీ హంతకుడైన, హిందూమహాసభ నాయకుడు  నాథురాం గాడ్సే 1930లలో కొంతకాలం నిజాం సంస్థానంలోనూ  పనిచేశాడు.  1922  లో ఆంధ్ర జనసంఘం ఏర్పడి 1930 లో ఆంధ్రా మహాసభగా మారింది. అది క్రమంగా కమ్యూనిస్టు పార్టీ  ప్రభావం లోనికి వెళ్ళింది.  ఆర్యసమాజ్ కు చెందిన స్వామి రామానంద తీర్థ కాంగ్రెస్  రాజకీయాల్లో చురుగ్గా ఉండేవారు. ప్రగతిశీలురైన ముస్లింలు హైదరాబాద్  కేంద్రంగా కామ్రేడ్స్  అసోసియేషన్స్ గా ఏర్పడి పనిచేయడం మొదలెట్టారు. ఇందులో ముస్లిమేతర సభ్యులు ఇద్దరు ముగ్గురు మాత్రమే.  ఒక విధంగా ఇది వామపక్ష భావాలుగల ముస్లీం ఆలోచనాపరుల సంస్థ. ప్రగతిశీల భావాలుగల ముస్లింలు కూడ సంస్థానంలో వుండేవుంటారు.  తెలంగాణలో తొలి అమరుడు బందగి. చివరి అమరుడు పత్రికా సంపాదకుడు షోయబుల్లా ఖాన్. రజాకార్లు అతన్ని అంత దారుణంగా హత్యచేశారని తెలిసిన తరువాత మాత్రమే నెహ్రు పోలీస్ యాక్షన్ కు అనుమతి ఇచ్చాడని అంటారు.

 

రెండవ ప్రపంచ యుధ్ధం ముగిసే నాటికి బ్రిటీష్ ఇండియాకు స్వాతంత్ర్యం రాబోతున్న విషయం ఖాయం అయిపోయింది. నిజాం సంస్థానంలో హిందూమహాసభ, ఆర్య సమాజ్, జాతీయ కాంగ్రెస్  కమ్యూనిస్టులు, ఆంధ్రమహాసభ క్రియాశీలంగా పనిచేస్తున్నాయి.  హిందూ మహాసభ, ఆర్య సమాజ్ ల లక్ష్యం ముస్లిం రాజు పాలనను అంతం చేయడం. కాంగ్రెస్ లక్ష్యం సంస్థానాన్ని బ్రిటీష్ ఇండియాలో విలీనం చేయడం. కమ్యూనిస్టుల లక్ష్యం తెలంగాణలో రైతు కూలీ రాజ్యాన్ని స్థాపించడం. అప్పటి విద్యావంతులైన పెత్తందారీ కులాల ఉమ్మడి కుటుంబాల్లో ఈ నాలుగు సంస్థల ప్రతినిధులు ఉండేవారు. 

ఇలా ఉండగా అప్పటి నల్గొండజిల్లాలోని  కడివెండి గ్రామంలో విసునూరు దేశ్  ముఖ్  రామచంద్ర రెడ్డి  మనుషులు కమ్యూనిస్టు కార్యకర్త  దొడ్డి కొమరయ్యను 1946 జులై హత్యచేశారు. ఇది తెలంగాణలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వంలో రైతాంగ సాయుధ పోరాట ఆరంభానికి  దారితీసింది. 

ఆరు నెలల తరువాత 1946 డిసెంబరు లో ఖాసిం రజ్వీ రజాకార్ల నాయకుడయ్యాడు. అప్పటికే బ్రిటీష్ ఇండియాలో స్వాతంత్ర్యం వస్తున్నదనే విషయం రూఢీ అయ్య్యి రాజ్యాంగ సభ ఏర్పడింది. నెహ్రూ ఆబ్జెక్టివ్ రిజల్యూషన్ ను కూడ ప్రవేశ పెట్టారు. నిజాంను స్వతంత్ర దేశంగా నిబెట్టడం రజ్వీ ముందున్న  సవాళ్ళలో కీలకమైనది.  దాన్ని సామరస్యంగా సమర్ధంగా  సాధించడం చేతకాక విఫలుడై,  నిస్పృహకు గురై అంతులేని అరాచకాలకు పాల్పడి అత్యంత వివాదాస్పదుడుగా మారాడు. 

ఏగుడ్డివానికీ అర్ధంకాని ఏనుగులా నిజాం సంస్థానం ఎవరికీ పూర్తిగా అర్ధం కాదు. ఉర్దూ, మరాఠీ, కన్నడ, ఆంధ్ర భాషలతో ఇతర అనేక భాషల్ని నిజాంలో నివశించేవారు. తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరైటం మీద పుస్తకాలు రాసిన కమ్యూనిస్టు రచయితలు ప్రధానంగా తెలుగు భాషకు సంబంధించిన వారు. నల్గొండ, వరంగల్ జిల్లాల్లో పనిచేసినవారు. వీరికి ఆనాటి పరిణామాల గురించి పాక్షికంగా మాత్రమే తెలుసు. భౌగోళికంగా చెప్పాలంటే, ఆంధ్రాప్రాంతం (ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్రం)తో  సరిహద్దుగల జిల్లాలలోనే వీరి కార్యకలాపాలు వుండేవి. అప్పట్లో వచ్చిన తెలుగేతర సాహిత్యం గురించి కూడ వీరికి తెలియదు. వీరికి ఆంధ్రాప్రాంతం నుండి నిజాం సంస్థానంలోనికి వచ్చిన పోలీస్ యాక్షన్ గురించి మాత్రమే తెలుసు. మహారాష్ట్ర ప్రాంతం నుండి నిజాం సంస్థానంలోనికి వచ్చిన పోలీస్ యాక్షన్ గురించి దాదాపు తెలియదు. ఆంధ్రాప్రాంతం నుండి నిజాం సంస్థానంలోనికి వచ్చిన సైన్యంకన్నా, మహారాష్ట్ర ప్రాంతం నుండి లోపలికి దూసుకువచ్చిన సైన్యం చాలా అరాచకాలు చేసింది. పది రెట్లు ఎక్కవ మందిని హతమార్చింది. వాళ్ళలో అత్యధికులు ముస్లింలు. తెలంగాణ పోరాటం ముగిసిన పాతికేళ్ల తరువాత రాసిన పుస్తకాలలోనూ మనకు హైదరాబాద్ ముస్లింల మీద సాగిన నరమేధం ప్రస్తావన కనిపించదు. దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు పుస్తకంలో మాత్రం కమ్యూనిస్టు పార్టీలో ఏదో ఒక స్థాయిలో ముస్లిం వ్యతిరేకత వుండిందనే మాట కనిపిస్తుంది.

1948 సెప్టెంబరు 17న నిజాం ప్రజలు ముస్లిం నవాబు నిరంకుశ పాలన నుండి విమోచన చెందారని ఆర్యసమాజ్, హిందూమహాసభ సంతోషించాయి. నిజాం సంస్థానం ఇండియాలో విలీనం అయ్యిందని  కాంగ్రెస్ సంతోషించింది. నిజాం ఎస్టేట్ లో ప్రజాపాలన వస్తుందని ప్రజాస్వామికవాదులు సంతోషించారు. కమ్యూనిస్టుపార్టి / ఆంధ్రామహాసభ పోరాట విరమణ ప్రకటించి  ప్రజా విద్రోహానికి పాల్పడిందని తీవ్రవాద కమ్యూనిస్టులు ఆవేదన చెందారు. 

ఇండియాలో నైజాం ఎస్టేట్ విలీనం అయ్యాక 16 నెలల పాటు మిలటరీ గవర్న్‍ పాలన సాగింది. ఆ తరువాత హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ ఆలీ ఖాన్ ను భారీ గౌరవ వేతనంతో రాజ్ ప్రముఖ్ గా నియమించారు. 1956 అక్టోబరు 31 ఆ పదవిలో ఆయన కొనసాగారు. ఆ తరువాకూడ కొనసాగే అవకాశాలున్నా, నిజాం సంస్థాన్ని భాషా ప్రాతిపదికగా ముడు ముక్కలు చేయడం మనస్తాపం చెంది తప్పుకున్నారు. అలా విమోచన సిధ్ధాంతం గాలికి ఎగిరిపోయింది.                                                                                                                          

చరిత్ర రచన లక్ష్యం గతాన్ని తలవడమో, వర్తమానాన్ని విమర్శించడమోకాదు. భవిష్యత్తు  నిర్మాణం కోసం   గతంలో అందుబాటులోవున్న పరికరాలను  వెతకడం.  మనం నిర్మించాలనుకుంటున్న భవిష్యత్తును బట్టే చరిత్ర రచన సాగుతుంది. మతసామరస్య సమాజాన్ని నిర్మించాలనుకుంటే, దానికి,  చరిత్రలో ఒక దారి కనిపిస్తుంది. మతఘర్షణ సమాజాన్ని కొనసాగించాలనుకుంటే దానికీ చరిత్రలో  ఒక దారి కనిపిస్తుంది. ఇలా రెండు రకాల ఆలోచనా ధోరణులు మనకు వర్తమాన సమాజంలో కనిపిస్తున్నాయి. ముందు మనం ఏ శిబిరంలో వుండాలనుకుంటున్నామో తేల్చుకుంటే దానికి అనువైన చరిత్ర మనకు దర్శన మిస్తుంది. 

హిందూ ముస్లిం బైనరితో చరిత్రను చూసేవారు ఎర్రపహడ్  దొర‌ జెన్నారెడ్డి ప్రతాప రెడ్డి, విసునూరు దేశ్ ముఖ్ రామచంద్రారెడ్డి తదితరులకు పూర్తిగా క్షమాభిక్ష ప్రకటించి నిజాం నవాబును మాత్రమే బోను ఎక్కిస్తుంటారు. 1938లో రజాకార్లు పుట్టినప్పటి నుండే నిజాం సంస్థానంలో ప్రజల మీద ముస్లిం దుండగుల ఆగడాలు మొదలయ్యాయని చెపుతారు.  బండెనక బండికట్టి పాటలో జెన్నారెడ్డి  దొర‌  పేరును తొలగించి నైజాము సర్కరొడ  అని తగిలిస్తారు. ఇలా ఎవరి సిధ్ధాంతం వారిది.

– 24-09-2026

Gen-Z movement and the Muslim Civil Society

 

*జెన్ జీ – ముస్లిం సమాజానికి కొత్త గొంతు*.

*డానీ*

*సమాజ విశ్లేషకులు*

 

ఈ రోజు నా వ్యాసాన్ని ప్రచురించిన తెలుగుప్రభకు ధన్యవాదాలు.

 

బొద్దింకల నిరసనలకు సింహాసనం వణికి, కేంద్ర విద్య మంత్రి రాజీనామా చేశాక  జెన్-జి ఉద్యమం మీద అనేక పీడిత సమూహాలకు కొత్త ఆశలు చిగురించాయి. ఆ ఉద్యమ నేత దళితుడు అయిన అభిజిత్ డిప్కే  నేటి హీరోగా మారాడు.  అతను చెయ్యాల్సిన పని చేసేశాడు. సింహాసనం మీద ప్రజలకు  ఉండే భయాన్ని పోగొట్టేశాడు.  ఆ తరువాత అతను ఇంకా ఏమి చేయగలడు? ఏమి చేయలేడు? అనేవి ఉహాగాలకు సంబంధించిన అంశాలు. జెన్  - జి  ఉద్యమం మీద కొత్త ఆశలు పెట్టుకున్న సమూహాల్లో ముస్లింలు కూడా వున్నారు. విచిత్రం ఏమంటే, జెన్ జీ ఉద్యమం తొలుత అరబ్ దేశాల్లోనే పుట్టింది. మొదట్లో దాన్ని ‘అరబ్ వసంతం’ (Arab Spring) అనేవారు.

 

మనం మరచిపోతున్నాంగానీ యువతరం తిరుగుబాటు చేయడం మనకు కొత్త కాదు. 1970లలో  నక్సలైట్ ఉద్యమం చెలరేగింది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం, భారత దేశ స్వాతంత్య్రం   తరువాత పుట్టిన బేబీ బూమర్స్  చాల చురుగ్గా అందులో పాల్గొన్నారు. 1990 ల  వరకు  ఆ ఉద్యమం ఒక ఉత్తేజంతో సాగి సమాజం మీద  మంచి  ప్రభావాన్ని చూపింది. ఆ తరువాత సమాజంలో వచ్చిన గుణాత్మక పరిణామాల్ని అర్ధం చేసుకోలేక అది బలహీనపడింది.  2026 లో ఆ దశ ముగిసింది.

 

బేబీ  బూమర్స్ ఉద్యమ ముగింపు జెన్ జి ఉద్యమ ఆరంభం ఒకే సంవత్సరంలో జరగడం కొందరికి యాదృచ్చికంగా కనిపించవచ్చు. కానీ, రెండింటి మధ్య ఒక సంబంధం ఉంటుంది. ప్రపంచంలో ఏదీ ఒంటరిగా వుండదు. ప్రతిదీ మరో దానితో సంబంధంలో వుంటుంది. అదే అంటాలజి. సమాజం అనేది వ్యక్తుల సమాహారం మాత్రమే కాదు. సంబంధాల సమాహారం. ఆ సంబంధాలు స్థిరమైనవి కావు. నిరంతరం చలనంలో వుంటాయి. పరిమాణాత్మక చలనం గుణాత్మకంగా మారినపుడు చారిత్రక దశలు కూడ మారుతాయి. కొత్త దశ కొత్త  వైరుధ్యాలను సృష్టిస్తాయి. కొత్త వైరుధ్యాలను గుర్తించినవాళ్ళే సమాజంలో మార్పులు తేగలరు.

 

1990లలో తూర్పు యూరోప్ దేశాలు సోషలిజాన్ని వదిలి పెట్టుబడిదారి విధానం లోనికి వెళ్ళిపోయాయి. సోవియట్  రష్యా పతనమైంది. వామపక్స్ఢ రాజకీయాలకు ఆమోదాంశం సంశయంగా మారింది. ఇండియాలో రాజకీయాలు  ఎడమ వైపుకు  సాగుతున్న ప్రయాణాన్ని ఆపి కుడివైపుకు మళ్ళాయి. అద్వానీ రామ్ రథయాత్ర మొదలెట్టారు. కుల వ్యవస్థను వెనక్కు నెట్టి మత వ్యవస్థ ముందుకు రావడం మెదలెట్టింది. పీపుల్స్ వార్ లో కొండపల్లి సీతారామయ్యను బహిష్కరించారు. గ్యాట్ చర్చలు ముగిసి ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ ఏర్పడింది. దేశంలో నూతన ఆర్థిక విధానాలోచ్చాయి.  ఇవన్నీ ఒకటి  మరోదానితో సంబంధం గల అంశాలు.

 

భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీలలో రాడికల్ గా భావించే మావోయిస్టు పార్టి కొత్త వైరుధ్యాలను కనిపెట్టలేకపోయింది. దాని మైండ్ సెట్ నూరేళ్ల క్రితపు చైనా  సామాజిక వ్యవస్థను దాటి ఆలోచించలేకపోయింది.  గతంలో జీవించేవాళ్ళు సహజంగానే గతమైపోతారు.

 

కుల వ్యవస్థ మత వ్యవస్థగా మారుతున్నప్పుడు అన్ని శిబిరాల్లోనూ మార్పులు వస్తాయి.  హిందూ సామాజిక వ్యవస్థలో కులాలుంటాయి.  నిలువు అంతస్తుల దొంతర వుంటుంది. కులాల మధ్య ఘర్షణ వుంటుంది. ఈ ఘర్షణను తగ్గించి, లేదా వాయిదా వేసి, కొన్ని స్ట్రక్చరల్ సర్దుబాట్లు చేసుకుని  ఓట్ల కోసం విశాల హిందూ సంఘటనను   నిర్మించే పని  1990లలోనే ఆరంభమయింది.  అది బాబ్రీమసీద్ కూల్చివేతలోనూ కనిపించింది; గుజరాత్ అల్లర్లలోనూ కనిపించింది. ఇప్పుడూ కనిపిస్తున్నది.

 

భారతదేశంలో ముస్లిం సమాజం చాలా కాలంగా  ఒక విచిత్రమైన రాజకీయ పరిస్థితిని ఎదుర్కొంటోంది. వారిపై ఆరోపణలు వస్తాయి. వారు వివరణ ఇవ్వాలి. వారిపై అనుమానాలు వ్యక్తమవుతాయి. వారు తమ దేశభక్తిని నిరూపించుకోవాలి. ఎక్కడో జరిగిన సంఘటనకు, ఎప్పుడో జరిగిన చరిత్రకు,  మరెక్కడో జరిగిన నేరానికి కూడా  భారతీయ ముస్లింలను సమాధానం చెప్పమంటారు.

 

పాకిస్తాన్‌ ఏజెంట్లు. బంగ్లాదేశీయులు. రోహింగ్యాలు. లవ్ జిహాద్. ల్యాండ్ జిహాద్. బీఫ్. హలాల్. హిజాబ్. CAA. NRC, మార్కజ్, కరోనా జిహాద్ … ఇలా ఆరోపణల జాబితాకు అంతం ఉండదు. ముస్లిం సమాజం ఎక్కువగా రక్షణాత్మకంగానే ఉండిపోతుంది.  ఆ సమాజం సమాధానం ఇవ్వదు. ఇచ్చినా అది ప్రజలకు వినిపించదు. రకరకాలుగా గొంతు నొక్కేస్తారు.

 

భారతీయ ముస్లిం సమాజం మీద సాగుతున్న దుష్ప్రచారం కొత్తది కాదు. అయితే సోషల్ మీడియా యుగంలో దాని వేగం పెరిగింది. ఒక ఆరోపణను వందసార్లు చెబితే అది “నిజం”లా కనిపిస్తుంది.  ఇదే పోస్ట్-ట్రూత్ రాజకీయాల ప్రమాదం. మార్కజ్ సమావేశాన్ని “కోవిడ్ జిహాద్”గా చిత్రీకరించిన సందర్భాన్నిక దీనికి ఉదాహరణగా చెప్పుకోవచ్చు. ఒక సమాజాన్ని మొత్తంగా అనుమానాస్పదంగా చిత్రీకరించడం ఎంత ప్రమాదకరమో ఆ అనుభవం చూపించింది.

 

బీఫ్ విషయంలోనూ అదే జరుగుతోంది.   మాంసాహారం తినడం ఒక మతాచారంగానూ  శాకాహారం మాత్రమే తినడం మరో మతాచారంగానూ  సరళీకరించి ప్రచారం చేస్తున్నారు. భారత సమాజంలోని  ఆహారపు అలవాట్లలోని వాస్తవ వైవిధ్యాన్ని కప్పిపుచ్చుతున్నారు. సాక్షాత్తు దేశ ప్రధాని “వాళ్ళు శ్రావణ మాసంలో మటన్ తింటూ ఇతరుల మనోభావాలను గాయపరుస్తున్నారు” అంటే ఏం చేయాలీ?  హిందూ సమాజంలో అత్యధికులు మాంసాహారులనే వాస్తవం ఎక్కడ తలదాచుకోవాలి.  హిందువులందరూ మాంసాహారం మానేస్తే మార్కెట్ క్రాష్ అయ్యి చికెన్, మటన్ ధరలు వంకాయలు, సొరకాయల ధరలతో సమానమైపోవా?

 

బీఫ్ నిందలు మోయలేక ముస్లింలు దాన్ని త్యజించారు.  ఆవును జాతీయ పశువుగా ప్రకటించమని సూచించారు.  ప్రభుత్వం ఆ పని చేయగలుగుతుందా?  ప్రపంచ బీఫ్ ఎగుమతుల్లో ఇండియాది అగ్రస్థానం,  ఇండియాలో ఉత్తరప్రదేశ్ ది అగ్రస్థానం.  అంతేకాదు ఎలక్టోరల్ బాండ్స్ ద్వార బిజెపికి భారీ విరాళాలు ఇచ్చినవారిలో  బీఫ్ ఎక్స్పోర్టర్లు ఉండడాన్ని ఎలా అర్దంచేసుకోవాలీ? అయినా, ఈ కపటాన్ని ముస్లింలు ప్రశ్నంచలేకపోయారు.

 

అయితే,  2026లో వెలుగులోనికి వచ్చిన  జెన్ -జీ, మరీ ముఖ్యంగా కాక్రోచ్ జనతా పార్టి  ఆధ్వర్యంలో సాగిన విద్యార్ధి యువజన నిరసనోద్యమం, ఈ రాజకీయ సంభాషణలో  ఒక కొత్త మలుపును చూపించింది. అది ముస్లిం పౌర సమాజానికి  ఒక కొత్త గొంతు ఇచ్చింది. ముస్లింలు గొంతెత్తి అడగలేకపోతున్న ప్రశ్నల్ని అదే అడుగుతోంది.   రక్షణాత్మక స్థితి నుంచి ఎదురు ప్రశ్న వేసే వరకు ఎదిగే ధైర్యాన్ని ముస్లిం సమాజానికి ఇచ్చింది.

 

నువ్వు పాకిస్తానీవి అని నిందిస్తే ముస్లింలు బిత్తరపోయేవారు. ఇప్పుడు మస్లీంల పక్షాన జెన్ – జీ అడుగుతోంది. అంత కన్నా చిన్న పిల్లలు అడుగుతున్నారు. “పాకిస్తాన్ వెళ్ళి బిర్యానీ తిని వచ్చింది ఎవరూ?” ఎదురు ప్రశ్న వేస్తున్నారు.  “జబ్ జబ్ మోదీ డర్తాహై – హిందూ ముస్లిం కర్తాహై’ అని రాజకీయ గుట్టును విప్పి చెపుతున్నారు.

 

ముస్లిం యువకుడు అంటే అనుమానం,  ముస్లిం వ్యాపారి అంటే అనుమానం, ముస్లిం పౌరుడు అంటే అనుమానం. వాళ్లందర్నీ ముందుగా బోనులో నిలబేడతారు. వాళ్లు తమ నిర్దోషిత్వాన్ని నిరూపించుకోవాలి.

 

రైళ్ళల్లో, బస్సుల్లో, విమానాల్లో, రోడ్ల మీద, ఉత్సవాల్లో లేదా ఇంట్లో దూరి, ఎవరయినా ఎక్కడయినా ముస్లింల మెడపట్టుకుని  నిర్దోషిత్వాన్ని నిరూపించుకోమని బెదిరించవచ్చు.  మత స్వేఛ్ఛ, భావప్రకటనా స్వేఛ్ఛ, రాజ్యాంగ హక్కులు మొదలయిన వాటితో లించింగ్ ముఠాలకు పనిలేదు.

 

ముస్లింల మీద నిందలు  ఇటీవల చిత్రమైన మలుపు తిరిగాయి.  ముస్లింలు బీఫ్ వదిలేస్తే, సంఘ్ పరివార సభ్యులే ఆవుల్ని వధించి ఆ నేరాన్ని ముస్లింల మీద నెట్టేస్తున్నారు. ముస్లిం యువకుల్ని లవ్ జిహాద్ కేసుల్లో ఇరికించడానికి సంఘ్ పరివార నేరలే తమ చెల్లెళ్లను ముస్లిం యువకులకు ఎరవేయమని ప్రోత్సహిస్తున్నారు.  కథ ఎక్కడ మొదలయ్యి ఎక్కడికి చేరింది.

 

మీడియా మారింది. ప్రేక్షకుడు కూడా మారాడు. ఇప్పటి వరకు ప్రజాభిప్రాయాన్ని ఉత్పత్తిచేసే శక్తి  పెద్ద మీడియా సంస్థల చేతుల్లో ఉండేది.

ఆ మీడియా సంస్థలు ప్రభుత్వ పెద్దల కనుసన్నల్లో మెలిగేవి.  వాచ్ డాగ్ లు లాప్ డాగులు అయిపోయాయి.  దీనికి హిందూ అనువాదం గోదీ మీడియా. సాధారణ ప్రజానీకం దీన్ని మోదీ మీడియా అనుకుంటున్నారు.

 

          ముస్లింలు, శిక్కులకు విజిబిలిటి ఎక్కువ. వందమందిలో పదిమంది వున్నా వాళ్ళే కనిపిస్తారు. అందువల్లే, షాహీన్ బాగ్ ఉద్యమాన్ని బుర్ఖావాలాలు, పాకిస్తానీయులు అని నిందలేసి అణిచివేశారు. రైతు ఉద్యమాన్ని “ఖలిస్తానీలు” అని ఆరోపించి తరిమేశారు. ఈ రెండు అనుభవాలు ముస్లిం సమాజానికి ఒక పాఠాన్ని నేర్పాయి. :బొద్దింకల ఉద్యమంలో వాళ్ళు అతి ఉత్సాహంగా పాల్గొననూ లేదు; అలాగని ఉద్యమానికి దూరంగానూ లేరు.  కర్ణాటకకు చెందిన ఆఫ్రీన్ నవాజ్ సిజెపి కోర్  టీమ్  సభ్యురాలు, ఆ పార్టికి జాతీయ కార్యదర్శిగా వుంటున్నారు.  ఘాజియాబాద్ కు చెందిన ముహమ్మద్ జునైద్ జంతర్ మంతర్ క్యాంపులో ప్రధాన వాలంటీర్ గా పనిచేశాడు.

 

 విద్య ఎవరి సమస్య ? ముస్లింలది మాత్రమేనా? కాదు. నిరుద్యోగం ఎవరి సమస్య? ముస్లింలది మాత్రమేనా? కాదు. ఆర్థిక అసమానతలకు మతం ఉండదు. అందుకే ముస్లిం పౌర సమాజం తన ప్రత్యేక సమస్యలపై మాట్లాడటంతో పాటు, దేశంలోని సాధారణ ప్రజల సమస్యలపై కూడా మాట్లాడి తీరాలి.  ప్రజలందరి సమస్యల కోసం పరిష్కారం పోరాడినపుడే వాటిల్లో భాగంగా ముస్లింల  ప్రత్యేక సమస్యలు కూడ పరిష్కారం అవుతాయి. జెన్-జీ ఉద్యమం నుండి ముస్లిం సమాజం నేర్చిన పాఠం ఇది.

 

17 సెప్టెంబరు 2026

*ఒక పాట, ఒక ఉద్యమం, ఒక వివాదం*

 Vandemataram

*వందే మాతరం*

*ఒక పాట, ఒక ఉద్యమం, ఒక వివాదం*

*డానీ*

*సమాజ విశ్లేషకులు*

 

భారతదేశం ఒక వరభూమి. నదులు, పర్వతాలు, అడవులు, సముద్రాలు, సారవంతమైన నేల—ప్రకృతి ఇచ్చిన అపార సంపద. ఆ నేలతల్లికి వందనం.  “మా తుఝే సలాం! వందే మాతరం!” అనడం దేశభక్తి. కానీ,  దేశభక్తి వేరు; దేవతారాధన వేరు.  మౌలికమైన ఈ తేడాను అర్థం చేసుకోకపోతే వందేమాతరం పాట మీద సాగుతున్న వివాదం అర్థం కాదు. ఈ వివాదం నిన్న మొన్న  మొదలైనది కాదు. దాని వేర్లు 19వ శతాబ్దంలోనే ఉన్నాయి.

 

 

1857 నాటి సిపాయిల తిరుగుబాటు భారత జాతియోద్యమ చరిత్రలో కీలక ఘట్టం. దానినే చాలామంది భారత ప్రధమ స్వాతంత్ర్య సమరం అనికూడ అంటారు. దానికి సన్నాహకంగా, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా  1855లో ఆదివాసి సంతాల్ తిరుగుబాటు, అంతకు ముందు 1763లో సన్యాసులు-ఫకీర్ల తిరుగుబాట్లు జరిగాయి. హిందూ సన్యాసుల తిరుగుబాట్లకు పండిట్ భాబని చరణ్ పాథక్, దేవీ చౌధురాని తదితరులు నాయకత్వం వహించగా, ముస్లిం ఫకీర్ల తిరుగుబాటుకు మజ్నూ షా, మూసా షా తదితరులు  నాయకత్వం వహించారు. ఆ తిరుగుబాట్లలో మాతృభూమి విముక్తి అనే భావనతోపాటు  హిందూ ముస్లిం ఐక్యత కూడ బలంగా వ్యక్తం అయింది.  

 

 

ఆ తిరుగుబాట్లన్నీ విఫలమైనప్పటికీ పరిపాలన విధానాలలో చాలా మార్పులు వచ్చాయి. భారత ఉపఖండంలో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలన ముగిసి, 1858లో భారతదేశం నేరుగా బ్రిటిష్ క్రౌన్ పాలనలోకి వెళ్లింది. అప్పటి గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ కానింగ్ తొలి వైస్రాయ్ కూడ అయ్యి జంటపదవుల్ని నిర్వహించారు. 

 

ఈ మూడు తిరుగుబాట్ల పరాజయాలు భారతీయులకు కొన్ని గుణపాఠాల్ని నేర్పినట్టే, వీటిల్లో వ్యక్తమైన మతసామరస్యంవంటి అంశాలు  వలస పాలకులకు కూడ మరికొన్ని గుణపాఠాల్ని నేర్పాయి. భారత సమాజంలోని ప్రధాన మత సమూహాలను విభజించి పరిపాలనా ప్రయోజనాలకు అనువుగా ఉపయోగించే విధానాలు రూపొందాయి.  హిందూ, ముస్లింలు మళ్ళీ ఏకం కాకుండా చూసుకోవడం  తమకు శ్రేయస్కరం అని బ్రిటీష్ పాలకులు భావించడం మొదలెట్టారు. “విభజించి పాలించు” అనే పదబంధం ఆ కాలం లోనే వెలుగులోనికి వచ్చింది.

 

సిపాయిల తిరుగుబాటు అనంతర కాలానికి చెందిన బంకించంద్ర ఛటర్జీ బెంగాలీ సాహిత్యంలో సుప్రసిధ్ధులు. 1858లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఉద్యోగిగా చేరిన ఆయన 19వ శతాబ్దం చివరి వరకు  డిప్యూటి మేజెస్ట్రేట్ వంటి పెద్ద పదవుల్ని నిర్వర్తించారు.  1870ల మధ్యలో, దేశమాతను దుర్గామాత, కాళికాదేవి వంటి  శక్తిస్వరూపులుగా కొనియాడుతూ శిష్ట బెంగాలీ, సంస్కృత పదాలతో వందే మాతరం పాట రాశారు. నిరక్షారాశ్యులు ఎలాగూ ఆ పాటను పాడలేరు; అక్షరాశ్యులు సహితం ఆ కఠిన పదజాలాన్ని సులువుగా ఉఛ్ఛరించలేరు.  1882లో ఆయనే రాసిన ఆనందమఠ్ నవలలో దాన్ని చేర్చారు.

 

బంకించంద్ర తాను జీవిస్తున్న బ్రిటీష్ వలస పాలనను నవలలో చిత్రీకరించలేదు. అప్పటికి దాదాపు వందేళ్ళ క్రితం బెంగాల్‌లో నెలకొన్న కరువు, ఆర్థిక సంక్షోభాల కాలంలో సాగిన “సన్యాసి–ఫకీర్ తిరుగుబాట్లను తన  నవలకు నేపథ్యంగా తీసుకున్నారు.

 

అయితే, ఆనందమఠ్ లో బంకించంద్ర అలనాటి సన్యాసి–ఫకీర్ ఉద్యమాన్ని కూడ సంపూర్ణంగా చిత్రించలేదు. ఒక చారిత్రక ఉద్యమంలోని ముస్లిం ఫకీర్ సంప్రదాయాన్ని పక్కనపెట్టి, కథను ప్రధానంగా హిందూ సన్యాసుల చుట్టూ నిర్మించారు. కొండొకచో అప్పటి ముస్లిం పాలకుల మీద వ్యతిరేకతను కూడా ప్రదర్శించారు. మాతృభూమి విముక్తి కోసం హిందూ సన్యాసులు మాత్రమే పోరాడారన్నట్టు కథనాన్ని నడిపారు. ఈ నేరేటివ్  సమగ్రమైనదికాదు.  పాక్షిక సత్యం. సెలెక్టివ్ ఫ్యాక్ట్!

 

ఆనందమఠ్ నవలకు ఎంచుకున్న పాత్రలు హిందూ సన్యాసులవే కనుక వాళ్ళు కాళీక, దుర్గా తదితర హిందూ దేవతా విగ్రహాలను పూజించడం, వాళ్లనే భారతమాతగా భావించడం ఎవరికీ అసహజంగా అనిపించలేదు.

 

ఆ తిరుగుబాట్లలో ముస్లిం ఫకీర్లు కూడ వున్నారనే వాస్తవాన్ని గుర్తించినపుడు, వాళ్ల భిన్నమైన ఆరాధనా పధ్ధతుల్ని వేరుగా  చిత్రీంచాల్సి వుండేది.  రెండు భిన్న మత దృక్పథాలకు చెందిన సమూహాలు తమతమ ధార్మిక విధుల్ని పాటించుకుంటూనే, మాతృదేశ విముక్తి కోసం ఉమ్మడి శతృవుకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశారనే సందేశం వచ్చేది. కానీ అలా జరగలేదు. ముస్లిం ఫకీర్లు కూడ మాతృభూమి విముక్తి కోసం పోరాడారన్న  వాస్తవాన్నీ ఆ నవల దాచిపెట్టింది. కట్టుకథల్ని, పాక్షిక సత్యాల్ని వాస్తవ  చరిత్రగా భావిస్తున్న కాలం  కనుక ఆ నవలే వాస్తవిక చరిత్రగా చెలామణి అయిపోతోంది.

 

మాతృభూమిని గౌరవించడం వేరు; మాతృభూమిని దుర్గామాతగా భావించి హిందూ సాంప్రదాయం ప్రకారం ఆ విగ్రహాన్ని పూజించడం వేరు. ముస్లింల విశ్వాసం తౌహీద్  — ఏకేశ్వరోపాసన. వాళ్ళు మరో దేవుళ్ళను విశ్వశించరు. విగ్రహాలను పూజించరు. వందేమాతరం పాట  మొదటి రెండు చరణాల్లో కనిపించే  భారత ప్రకృతి, సస్యశ్యామలత, మాతృభూమి సౌందర్యం వర్ణనలతో ఎవరికీ ఇబ్బందిలేదు.  తరువాతి నాలుగు చరణాల్లో దేశాన్ని హిందూ దేవతల  ప్రతీకగా మార్చడంతో వివాదానికి ఆస్కారం ఏర్పడింది.  

 

 

1905 బెంగాల్ విభజన వ్యతిరేక స్వదేశీ ఉద్యమంలో ‘వందే మాతరం’ పోరాట నినాదంగా మారింది. ముస్లింలు సహితం ఆ నినాదాన్ని గట్టిగా సమర్ధించారు.  అదే సమయంలో ఆ పాటలోని తదుపరి నాలుగు చరణాల్లో చిత్రించిన హిందూమత ప్రతీకలపై ముస్లింవర్గాల్లో అభ్యంతరాలు కూడా తీవ్రంగానే వ్యక్తం అయ్యాయి. 

 

“లకుమ్ దీనకుమ్ వలియదీన్” అనేది ముస్లిం మత సామరస్య విధానం. అది ఖురాన్ ఆదేశం. "మీకు మీ ధర్మం, నాకు నా ధర్మం" అనేది దాని అర్ధం. ఎవరి మతాచారాలను వాళ్లు పాటించుకోవచ్చు. అధిక సంఖ్యాకుల మతాచారాల్ని అల్పసంఖ్యాకులు పాటించాలని వత్తిడి చేస్తేనే వివాదం మొదలవుతుంది.

 

ఇక్కడ స్వామి వివేకానంద అభిప్రాయం అత్యంత ముఖ్యమైనది.  1898 జూన్ 10న ఒక మిత్రునికి రాసిన లేఖలో హిందూమతం, ఇస్లాంల ఐక్యతే భారత భవిష్యత్తుకు  ఆశ అంటూ, “వేదాంత మేధస్సు, ఇస్లాం శరీరం” వంటి ప్రసిద్ధ ఉపమానాన్ని వారు ఉపయోగించారు. అంటే భారత జాతీయత ఒక మత సమూహపు ఆధిపత్యంగా కాక, భిన్న సంప్రదాయాల సమన్వయంగా ఉండాలని వివేకానంద సూచించారు.

 

ఇక్కడ రవీంద్రనాథ్ టాగోర్ అభిప్రాయం కూడ కీలకమైనది. 1937లో వందే మాతరం పాట మీద జరిగిన చర్చలో ఆయన మొదటి రెండు చరణాల్లో మాతృభూమి సౌందర్యాన్ని కీర్తించే అంశం అందరికీ ఆమోదయోగ్యంగా వుంటాయని, అయితే తరువాతి చరణాల్లోని హిందూ దేవతా ప్రతీకలు మాత్రం ముస్లింలకు అభ్యంతరకరంగా ఉండవచ్చని హెచ్చరించారు. ఇది ముస్లింలకేకాదు శిక్కులు, క్రైస్తవులు, బౌధ్ధులు, నాస్తికులు, కమ్యూనిస్టులకు సహితం అభ్యంతరకర అంశమే.

 

విశ్వకవి సూచనమేరకు కాంగ్రెస్ జాతీయ కార్యక్రమాల్లో వందేమాతరం పాటలోని మొదటి రెండు చరణాలను మాత్రమే పాడాలని మహాత్మా గాంధీ, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ తదితర జాతీయోద్యయ నాయకులు, ఒక నిర్ణయం తీసుకున్నారు. దీనిని సంఘపరివారం ఇప్పుడు  ముస్లిం బుజ్జగింపు, ముస్లిం సంతుష్టీకరణ అని విమర్శిస్తున్నది. 

 

1923లో సావర్కర్ హిందూత్వ సిద్ధాంతాన్ని మాతృభూమి–పుణ్యభూమి ప్రమాణాలతో కొత్త రాజకీయ భాషలో నిర్వచించారు. తరువాత, ఆరెస్సెస్ రెండవ సర్సంగ్ ఛాలక్ ఎంఎస్ గోల్వాల్కర్ తదితర హిందూత్వ ఆలోచనాపరులు ఆ భావజాలాన్ని మరింత విస్తరించారు. ముస్లింల పుణ్యభూమి భారతదేశం బయటవుంన్నదన్నది వారి విమర్శ.

 

మక్కా, మదీనా,  అల్-అక్సా మసీదు ముస్లింలకు పవిత్ర స్థలాలు. కానీ, ఒక  పవిత్ర క్షేత్రం ఒక దేశంలో ఉండటం వల్ల ఆ దేశమే వారి రాజకీయ మాతృభూమి అవుతుందని చెప్పడం సరికాదు. ఇప్పటి సౌదీ అరేబియాను తమ పుణ్యభూమి అని ముస్లింలు భావించరు. మక్కాలోని కాబా వేరు; సౌదీ అరేబియావేరు. భారత ముస్లింల జన్మభూమి, కర్మభూమి, పౌరభూమి, మరణభూమి. మదర్ ల్యాండ్ – ఫాదర్ ల్యాండ్ అన్నీ భారతదేశమే.

 

రాజ్యాంగ సభ కూడా ఈ సున్నితత్వాన్ని అర్థం చేసుకుంది. సభాధ్యక్షుడు బాబు రాజేంద్ర ప్రసాద్ 1950 జనవరి 24న జనగణమనను జాతీయ గీతం (anthem)గానూ, వందే మాతతం పాటలోని మొదటి రెండు చరణాలను  జాతీయ పాట (song)గానూ ప్రకటించగా దాన్ని సభ చప్పట్లతో ఆమోదించింది. ఆ సభలో ఇప్పటి బిజెపికి పూర్వ సంస్థల నాయకులు సహితం వున్నారు.

 

వర్తమాన భారత ప్రభుత్వ అధినేతలు భవిష్యత్తులోకన్నా గతంలోనే ఎక్కువగా జీవిస్తున్నారు. వాళ్ళు చెప్పే  గతం కూడ సెలెక్టివ్ మెమొరీ. ఒక భాగాన్ని చెపుతారు మరో భాగాన్ని దాచిపెడతారు. వందేమాతరం పాట పాడించి ముస్లింల చేత  దుర్గామాత పూజ చేయిస్తామంటే హిందూ సమాజంలోని కొందరికి ఆనందం కలగవచ్చు. అది రాజకీయంగా బిజెపికి లాభించవచ్చు. ఇది అందరికీ కనిపిస్తున్న దృశ్యం.  కనిపించని దృశ్యం మరొకటుంది. దేవుళ్ళను రాజకీయాల్లోనికి తీసుకునివస్తే, దిగజారుడు రాజకీయాలు దేవుళ్ళ పవిత్రతను కూడ దిగజారుస్తాయి.

 

దుర్గా కాళిమాత తదితరులు హిందూవుల పవిత్ర దేవతలు. దేవతల్ని  రాజకీయాల్లోనికి తీసుకునివస్తే, దిగజారుడు రాజకీయాలు దేవతల పవిత్రతను కూడ దిగజారుస్తాయి. ముందు నటులు, నర్తకుల్ని దేవతలుగా మేకప్ చేస్తున్నారు.  ఆ తరువాత వాళ్ల చేత తీన్మార్ డాన్సులు చేయిస్తున్నారు. ఇంకా జుగుప్సాకర, చౌకబారు  అసభ్య అశ్లీల నృత్యాలు చేయిస్తున్నారు. ఇటీవల కలకత్తాలో నిర్వహించిన కవాడి ఉత్సవంలో ప్రదర్శించిన కాళీమాత నృత్యం వీడియాలూ వైరల్ అయ్యాయి. వాటిని చూస్తే,   రాజకీయ లబ్ది కోసం వాళ్లు మతాన్ని ఏస్థాయికి దిగజార్చుతున్నారో సులువుగా అర్ధం అవుతుంది. దీన్ని సభ్యతగల హిందూ సమూహాలు ఆమోదిస్తాయని కూడ అనుకోలేం. వాళ్లు స్పందిస్తారు. వ్యతిరేకిస్తారు. 

 

సారాంశం ఏమంటే వందే మాతరం నినాదం, వందే మాతరం ఉద్యమం, వందే మాతరం పాట - మూడూ ఒకటి కావు.

 

15 సెప్టెంబరు 2026

On Ganapati

 

గణపతి

సుదీర్ఘకాలం వున్నారు సరే; ఏంచేశారూ?

డానీ

సమాజ విశ్లేషకులు

 

నక్సలైట్ ఉద్యమంలో గణపతి పేరుతో ప్రసిద్ధులైన ముప్పాళ లక్ష్మణరావు అజ్ఞాత జీవితాన్ని వదిలి బహిరంగ జీవితంలోకి వస్తున్నారనే  చర్చ మళ్ళీ మొదలైంది. అయితే, గణపతి బహిరంగ జీవితంలోకి తిరిగి వస్తారా? లేదా? అన్నదానికన్నా ఆయన గురించి చర్చించాల్సిన పెద్ద అంశాలు కొన్ని వున్నాయి.  

 

గణపతి 1990ల ప్రారంభంలో సిపిఐ- పీపుల్స్ వార్ నాయకత్వాన్ని చేపట్టారు. 2004లో ఆ పార్టి, మావోయిస్టు కమ్యూనిస్టు సెంటర్ తో విలీనం అయ్యి సిపిఐ-మావోయిస్టుగా ఏర్పడినప్పుడు,  దాని ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. ఆరేడేళ్ల క్రితం అనారోగ్యం, వృధ్ధాప్యం తదితర కారణాలతో ఆ బాధ్యత నుంచి తప్పుకున్నారు.

 

ఇంత సుదీర్ఘకాలం అజ్ఞాత జీవితాన్ని గడపడం సామాన్య విషయం కాదు. కుటుంబం, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ, సాధారణ జీవితం తదితర సౌకర్యాలు  అన్నింటినీ వదిలి దశాబ్దాల పాటు ఉద్యమంలో అజ్ఞాత జీవితాన్ని గడపడం నిస్సందేహంగా ఒక గొప్ప  నిబద్ధత. ఆ త్యాగాన్ని అందరూ గుర్తించాలి. గౌరవించాలి.

 

కానీ,- నిబద్ధత ఒక్కటే నాయకత్వానికి కొలమానంకాదు. గతితార్కిక చారిత్రక భౌతికవాదం పరిమాణాన్ని మాత్రమే చూడదు; గుణాత్మక మార్పును కూడా చూస్తుంది. నాయకులు ఎన్ని సంవత్సరాలు గొప్ప పదవుల్లో ఉన్నారన్నది పరిమాణం. ఆ కాలంలో తాము నమ్మిన సిధ్ధాంతానికీ, చేపట్టిన ఉద్యమానికి, అంతిమంగా తామున్న సమాజానికి కొత్తగా ఏమీ జోడించారన్నదే ముఖ్య ప్రశ్నలు.  అదే గుణాత్మకం.

 

కొండపల్లి సీతారామయ్యను తప్పించి గణపతి పీపుల్స్ వార్ నాయకత్వంలోకి వచ్చిన 1990ల నుండి ఆయన పదవి నుండి తప్పుకున్న 2020ల వరకు సాగిన మూడు దశాబ్దాలు భారత దేశలోనేగాక ప్రపంచ చరిత్రలోనూ ఒక విశేష దశ.

 

ఈ దశలోనే, తూర్పు యూరప్‌లో సోషలిస్టు ప్రభుత్వాలు కూలిపోయాయి. 1991లో సోవియట్ యూనియన్ విచ్ఛిన్నమైపోయింది. అప్పటి వరకు స్థబ్దుగావున్న ప్రపంచ పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ తన ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించింది. భారతదేశంలో ఆర్థిక సంస్కరణలు ప్రారంభమయ్యాయి. మార్కెట్, ప్రైవేట్ పెట్టుబడి, ప్రపంచ వాణిజ్యం కలిసి భారత ఆర్థిక వ్యవస్థను మార్చడం ప్రారంభించాయి. 1995లో ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ ఏర్పడింది; భారత్ దాని వ్యవస్థాపక దేశాలలో ఒకటిగా చేరింది.  ముందు  ఐటి, ఆ వెనక ఏఐ వచ్చి ఉత్పత్తి విధానాన్ని మార్చేశాయి.

 

ఇదే కాలంలో భారత రాజకీయార్ధిక సాంస్కృతిక రంగాల్లో మరో గుణాత్మక మార్పు వచ్చింది. అప్పటి వరకు లెఫ్ట్ ఆఫ్ ద సెంటర్ గా కొనసాగిన భారత రాజకీయాలు రైట్ ఆఫ్ ద సెంటర్ గా మారాయి. 1990లో అద్వానీ తొలి రథయాత్ర, 1992లో బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేత దేశ రాజకీయాల దిశను మార్చాయి. పార్లమెంటరి ప్రజాస్వామ్యంలో మతపరమైన రాజకీయ సమీకరణ మొదలయింది.  ఒకవైపు వర్గ రాజకీయాలను మార్కెట్ సవాలు చేసింది. మరోవైపు, మతతత్త్వ  రాజకీయాలు ఊపందుకున్నాయి.

 

భారత సమాజాన్ని హిందూ ముస్లింలుగా వర్గ విభజన చేయాలనే  హిందూత్వ సిధ్ధాంతాన్ని దామోదర్ సావర్కర్ 1920లలోనే ముందుకు తెచ్చాడు. పరిస్థితులు అనుకూలంగా మారడంతో సంఘపరివారం 1990లలో మత విద్వేష ప్రక్రియను  వేగవంతం చేసింది. 2020లలో అది తన లక్ష్యాలను దాదాపుగా సాధించింది.  భారత సమాజాన్నీ, సాంస్కృతిక, రాజకీయార్ధిక రంగాల్నీ హిందూ ముస్లింలుగా విభజించడంలో  సఫలీకృత మైంది.  మరోవైపు, మతోన్మాద శక్తులకు కార్పొరేట్ల మద్దతు కూడ లభించడంతో కార్పొరేట్ కమ్యూనల్ డిక్టేటర్ షిప్ (CCD) దేశంలో బలపడింది.

 

సంతానోత్పత్తి కోసం స్త్రీపురుషుల మధ్య ఏర్పడిన విభజనే చరిత్రలో మొట్టమొదటి శ్రమ విభజన అనే సూత్రీకరణను కార్ల్ మార్క్స్, ఫ్రెడరిక్ ఏంగిల్స్ 1840లలో చేశారు. మార్క్స్‌ మరణానంతరం ఏంగిల్స్ రాసిన ‘కుటుంబం, వ్యక్తిగత ఆస్తి, రాజ్యాల పుట్టుక’ గ్రంధంలో  ఒక గొప్ప సూత్రీకరణ చేశాడు.  ఒక భర్త ఒక భార్య ప్రాతిపదిక ఏర్పడిన  ఆధునిక పెట్టుబడీదారీ కుటుంబంలో, భర్త పెట్టుబడీదారీ  వర్గానికి ప్రతినిధి; భార్య శ్రామిక వర్గానికి ప్రతినిధి అంటూ కరాకండిగా తేల్చి పాత సూత్రానికి కొత్త జవసత్వాలిచ్చాడు. అంతే కాదు; భార్యాభర్తల మధ్య ‘వర్గవైరం’  (class antagonism) వుంటుందని ప్రకటించాడు.

 

తాను ఒక బాధ్యతాయుత స్థానంలో వున్న  మూడుదశాబ్దాల్లో భారత  సమాజంలో వచ్చిన మార్పుల్ని  గణపతి సీరియస్ గా పట్టించుకుని కొత్త వర్గ విశ్లేషణ చేయాల్సి వుండింది.  కార్పొరేట్ మతతత్త్వ నిరంకుశ వ్యవస్థలో పెట్టుబడీదారీవర్గ సమూహం ఎవరూ? శ్రామికవర్గ సమూహం ఎవరూ? వర్గ వైరం కొత్తగా ఏ సమూహాల మధ్య  ఏర్పడిందీ? తాము ఎవరి పక్షం వహించాలీ? అనే ప్రాణప్రదమైన చారిత్రక సైధ్ధాంతిక సవాళ్ళను ఆయన సీరియస్ గా పట్టించుకోలేదు. అంటే తన కాలంలో తలెత్తిన తాత్విక సంక్షోభాన్ని పరిష్కరించే ప్రయత్నం ఆయన చేయలేదు. అలా వారు ఒక చారిత్రక అపచారానికి పాల్పడ్డారు.

 

మార్క్స్ పెట్టుబడీదారీ వ్యవస్థను విశ్లేషిస్తే, లెనిన్ సామ్రాజ్యవాదంగా మారిన పెట్టుబడీదారీ వ్యవస్థను విశ్లేషించాడు.   అలాగే, వ్యవసాయ ప్రధాన దేశాన్ని సోషలిస్టు దేశంగా మార్చే ప్రయత్నం మావో చేశాడు. అలా తన కాలంలో భారత సమాజంలో ఏర్పడిన  కార్పొరేట్ మతతత్త్వ నిరంకుశ వ్యవస్థను గణపతి ఏమేరకు అర్థం చేసుకున్నారు, దాన్ని మార్చడానికి ఏంచేశారూ? ఏ మేరకు సఫలీకృతం అయ్యారు  అనేవి కీలక ప్రశ్నలు.  ఉత్పత్తి శక్తులు – ఉత్పత్తి సంబంధాలు అనే మార్క్సిస్టు మెధడాలజీనీ కొత్త ఉత్పత్తి విధానానికి గణపతి  అన్వయించిన దాఖలాలు సహితం  మనకు కనిపించవు. 

 

“మాకు కులం లేదు, మతం లేదు” అని చెప్పుకోవడం చాలా సులభం. కానీ సమాజంలో కులం, మతం ఎలా పనిచేస్తున్నాయో వర్గ విశ్లేషణ చేయాలి. అది  అంత సులభం కాదు. భారతదేశంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీల వైఫల్యానికి ప్రధాన కారణం అవి సమాజ వాస్తవికతను అర్ధం చేసుకునే శక్తిని కోల్పోవడమే.  తమకు అర్థంకాని సమాజాన్ని ఎవరూ మార్చలేరు. ఇలాంటి తత్త్వదారిద్యం సహజ ఓటమిని పొందక తప్పదు.

 

మార్క్స్ ను లెనిన్ రష్యాకు అన్వయించాడేతప్ప, అనుసరించలేదు. లెనిన్ ను మావో చైనాకు  అన్వయించాడేతప్ప అనుసరించలేదు. మావోను కమ్యూనిస్టు పార్టీలు ఇండియాలో అనుసరించాయితప్ప, అన్వయించలేదు.  ఇదొక ఘోర అపరాధం.   ప్రపంచం 1990లలో గుణాత్మకంగా మారిపోయింది.  అది అప్పటి పీపుల్స్ వార్ కూ అర్ధంకాలేదు; నిన్నటి మావోయిస్టు పార్టీకీ అర్ధం కాలేదు. మావోయిస్టులు దుకాణం మూసేయాల్సి రావడానికి ఇది ప్రధాన కారణం.  ఇప్పటికీ కొందరు ఆలోచనాపరులు వర్తమాన భారత సమాజాన్ని అర్ధవలస, అర్ధ భూస్వామ్య వ్యవస్థ అంటుంటే కొంచెం ఎక్కువగానే నవ్వు వస్తోంది.

గణపతి అనుసరించిన సైనిక వ్యూహాల్లోనూ ఇవే  సందేహాలు.  మావో పేరిట చరిత్రలో ప్రసిద్ధి చెందిన లాంగ్ మార్చ్ / జైత్రయాత్ర నిజానికి యుధ్ధరంగం నుండి వెనుకడుగు (రిట్రీట్). వెనక్కి తగ్గుతూనే దాన్ని ప్రజా మద్దతును కూడగట్టే  ఒక రాజకీయ వ్యూహంగా మలచగలిగాడు మావో. అందుకు భిన్నంగా గణపతి, పార్టి శ్రేణుల్ని విశాల సమాజానికి దూరం చేసి, తనకున్న సాయుధ దళాల్ని ఛత్తీస్ గడ్ అబుజ్ మడ్ లో మోహరించి పద్మవ్యూహంలో చిక్కుకున్నారు. పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని, రాజ్యాంగాన్నీ వ్యతిరేకిస్తూ సాయుధపోరాటమే ఏకైకమార్గం అన్న మావోయిస్టు పార్టి మొదటి రంగాన్ని పూర్తిగా వదిలేసింది; రెండో రంగంలో విషాదకరంగా ఓడిపోయింది.

 

గణపతి నిబద్ధతను ప్రశంసించవచ్చు. ఆయన త్యాగాన్ని గుర్తించవచ్చు. ఒక సాయుధ ఉద్యమాన్ని దశాబ్దాల పాటు నడిపిన ఆయన సామర్థ్యాన్ని కూడా గుర్తించవచ్చు. అయితే నాణేనికి మరోవైపున కూడ చూడాలి.   

 

కొండపల్లి సీతారామయ్య తప్పులు చేయని రాజకీయ సిధ్ధాంత వేత్త అని చెప్పడం సరికాకపోవచ్చు. ఆయన చేసిన తప్పులు ఆయనకు వున్నాయి. కానీ, దాదాపు బూడిదగా మారిపోయిందనుకున్న నక్సలైట్ ఉద్యమానికి 1970లలో  ఫీనిక్స్ పక్షిలా తిరిగి ప్రాణం పోసి ఏపుగా పెంచిన ఘనత కొండపల్లిదే అనడంలో సందేహం లేదు. కొండపల్లి ఏపుగా పెంచిన ద్రాక్షతోటను కాల్చి బూడిదగా మార్చిన రికార్డు ఇప్పుడు గణపతి పేరున నమోదయ్యింది.

 

08 సెప్టెంబరు 2026

మొదలైనచోటే ముగిసిన వివాదం! భయపడొద్దు! - లా విద్యార్థులకు సుప్రీం కోర్టు హామి

 భయపడొద్దు! - విద్యార్థులకు సుప్రీం కోర్టు హామి!

డానీ

సమాజ విశ్లేషకులు 

హైదరాబాద్ లోని నల్సార్ లా యూనివర్శిటీ విద్యార్ధుల వివాదం ఇప్పుడు ఆరంభమయిన  చోటే ముగిసింది.  అది సుప్రీంకోర్టులోనే ఆరంభం అయింది; అది సుప్రీంకోర్టులోనే ముగిసింది.   లా విద్యార్ఢులు, టీచింగ్ సిబ్బంది మీద క్రమ శిక్షణ చర్యలు తీసుకునే అధికారం బార్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా కు లేదని భారత ఉన్నత న్యాయస్థానం సెప్టెంబరు 3న అంతిమ తీర్పు చెప్పింది. 

ఈఏడాది సెప్టెంబరురు నెలలో జరగాల్సిన లా యూనివర్శిటీ కాన్వోకేషన్ కు భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి  జస్టిస్ సూర్యకాంతను ఆహ్వానించారు. ప్రధానఅ న్యామ్యమూర్తి చేతుల మీదుగా పట్టాలు తీసుకోవడం న్యాయశాస్త్ర విద్యార్ధులకు గొప్ప అవకాశం, అదృష్టం. కానీ నల్సార్ యూనివర్శిటీ విద్యార్ఢులు దానికి అభ్యంతరం చెప్పారు. జస్టిస్ సూర్యకాంతకు  రాజ్యాంగ  ప్రధాన విలువల మీద గౌరవం లేదనీ, అలాంటివారి చేతుల మీదుగా తాము   పట్టాలు తీసుకోము అన్నారు.  యూనివర్శిటీ బోధనా సిబ్బందిలో కొందరు విద్యార్ధుల పక్షాన నిలిచారు. విద్యార్ధుల నిరసనలకు స్పందించిన యూనివర్శిటీ  జస్టిస్ సూర్యకాత ను ఆహ్వానించే అంశాన్ని విరమించుకుంది.   

చీఫ్  జస్టిస్ ఆఫ్ ఇండియా  కు వ్యతిరేకంగా విద్యార్ధులు నిరసనలు తెలపడాన్ని బార్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా(బిసిఐ ) తీవ్రంగా స్పందించింది. ఈ ఏడాది నల్సార్  యూనివర్శిటీ నుండి   పట్టభద్రులైన వారిని దేశంలో ఏ బార్ అసోసియేయన్ లోనూ  నమోదు చేసుకోరాదని  బిసిఐ అధ్యక్షులు మానన్ కుమార్ మిశ్రా ఆగస్టు 13న ఒక తీవ్రమైన ఉత్తర్వులు జారీచేశారు.

నన్ కుమార్ మిశ్రా బిజెపి కి సన్నిహితులు. బిసిఐ  అధ్యక్ష పదవిలో  పదేళ్ళుగా నిరాఘాటంగా కొనసాగుతున్నారు. రెండేళ్ల క్రితం బిహార్  నుండి బిజెపి అభ్యర్ధిగా రాజ్యసభకు కూడ ఎన్నికయ్యారు. జస్టిస్ సూర్యకాంత  మీద కూడ కేంద్ర ప్రభుత్వ పెద్దలతో సన్నిహితంగా వుంటున్నారనే  విమర్శలు వున్నాయి.  వారి పరువును రక్షించడానికే  మానన్ కుమార్ మిశ్రా వినూత్న ఉత్తర్వులు ఇచ్చారనే ఆరోపణలున్నాయి. 

న్యాయశాస్త్రంలో పట్టభద్రులు అయినవారిని లాయర్లు అంటారు. పట్టభద్రులు అయ్యాక బిసిఐ  నిర్వహించే ఒక అర్హత పరీక్షను పాసైన వారిని అడ్వకేట్లు అంటారు. ఆడ్వకేట్లు మాత్రమే బిసిఐ  పరిధిలోనికి వస్తారు.  

లాయర్ల జీవితాలను నాశనం చేసే అధికారం బిసిఐకి లేదని తీవ్ర నిరసనలు వ్యక్తమయ్యాయి. సుప్రీం కోర్టు బార్ కౌన్సిల్ తో సహా, దేశంలోని ప్రజాస్వామికవాదులు  అనేకులు మానన్ కుమార్ మిశ్రా వ్యవహారశైలి మీద తీవ్రంగా స్పందించారు. నిరసనలు పెల్లుబకడంతో  బిసిఐ  తన ఉత్తర్వుల్ని ఉపసంహరించుకుంది. అయినప్పటికీ ఆ వివాదం ముగియకుండ మరికొన్ని ఆసక్తికర మలుపులు తిరిగింది. 

నల్సార్ యూనివర్శిటీ పూర్వవిద్యార్ధులు మిహిరా సూద్, అభిషేక్ తివారీ బిసిఐ అసమంజస తీరుపైన సుప్రీం కోర్టును ఆశ్రయించారు. సీనియర్ అడ్వకేట్ పరమేశ్వర్ లా విద్యార్ధుల కేసును వాదించారు. ఈ కేసు సిజెఐI  జస్టిస్ సూర్యకాంతతో కూడిన ధర్మాసనానికి వెళ్ళింది. ఇక్కడే  ఈకేసు కొత్త మలుపు తిరిగింది. 

ఇది నల్సార్ యూనివర్శీటీ కేసు అని చాలామంది అనుకుంటున్నారు. కానీ, ఈ కేసు అసలు సుప్రీంకోర్టులోనే ఆరంభం అయ్యి, తిరిగి సుప్రీం కోర్టుకే వచ్చింది. 

 ఈఏడాది మే నెలలో ఒక కేసు విషయమై సుప్రీం కోర్టుకు వచ్చిన సమాచార హక్కు కార్యకర్తల మీద సిజెఐ విసుక్కున్నారు. బొద్దింకలంటూ వారిని కసురుకున్నారు. వారి విసుర్లనే ఆత్మగౌరవంగా భావించి మొద్దింకల ఉద్యమం మొదలయ్యింది. 

ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ లో జరిగిన నిరసనలు 23 రోజులు సాగిన విషయం అందరికీ తెలుసు. ఆ ఉద్యమం మీద కేంద్ర  ప్రభుత్వ పెద్దలకు ఒక  లెఖ్ఖ వుంది.  అదేమంటే,   నిరాహార దీక్షలోవున్న  సోనమ్ వాంగ్చుక్ ను హాస్పిటల్ కు తరలించి, నిరసనకారుల మీద లాఠీలతో విరుచుకు పడితే విద్యార్ధులు పలాయనం చిత్తగిస్తారు. ఉద్యమం ఒక ముగింపుకు రావాలి. విద్యాశాఖమంత్రి రాజీనామా చేయాల్సిన పనికూడ వుండేదికాదు. 

ఆ మరునాడు  విచిత్రంగా బొద్దింకల ఉద్యమానికి జస్టిస్ సూర్యకాంత   తనకు తెలియకుండానే పరోక్షంగా కొత్త ప్రాణం పోశారు. అంతకు ముందు రోజు విద్యార్ధుల మీద తీవ్రంగా లాఠీ చార్జి జరిగింది. లాఠీ  అంటే వెదురు కర్ర ముక్క.  ఆ కర్రకు మేకులు దించి కొట్టారు. సాంప్రదాయ నిర్వచనం ప్రకారం అది లాఠీ చార్జి కాదు; మేకులు దించడం. ఆపైన తుపాకుల్లో పిల్లెట్లు పెట్టి కాల్పులు జరిపారు. అలనాటి జలియన్ వాలా బాగ్ దురంతంలో  బ్రిటీష్ వలస పాలకులు కూడ ఒక విచారణ కమిటీ చేశారు. కాల్పులకు ఆదేశాలు ఇచ్చిన   డయ్యర్ మీద క్రమశిక్షణ చర్యలు తీసుకున్నారు. 

నిజానికి ఇలాంటి దురంతాలు జరిగినప్పుడు భారత ఉన్నత న్యాయస్థానం తనంతట తానుగా, సుమోటోగా స్పందించ వచ్చు. అలా జరగలేదు. పైగా, పోలీసుల వ్యవహార శైలి మీద స్పందించాలని కొందరు అడ్వకేట్లు  న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించి  లాఠీ చార్జీకి సంబంధించిన వీడియోలను పరిశీలించమన్నప్పుడు  CJI  అసహనాన్ని వ్యక్తం చేశారు.  తన  సమయాన్ని వృధా  చేయవద్దని  మందలించారు. ఈ వార్త వైరల్ అయ్యింది.  జెన్ -జీకి జరుగుతున్న ఆన్యాయాన్ని ప్రశ్నించడానికి దానికి ముందున్న తరాలు జెన్ -వై , జెన్-ఎక్స్   కూడ నిరసనలకు మద్దతుగా వచ్చాయి. అప్పుడుగానీ కేంద్ర విద్యాశాఖామంత్రి ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ చేత రాజీనామా రాజీనామా చేయించక తప్పలేదు.   వున్నత న్యాయమూర్తులకు పదవి విరమణానంతరం నామినేటెడ్ పదవులు ఇవ్వరాదు అన్న డిమాండును  బొద్దింకల ఉద్యమం  ముందుకు తెచ్చింది. ఎవరిని ఉద్దేశించి ఈ డిమాండు పుట్టిందెఓ తెలియని వారుండరు.  ఇన్ని మెలికలు తిరిగిన నల్సార్ కేసు చివరకు అదే సిజేఐ  ధర్మాసనానికే  వచ్చింది.

గతంలో రెండుసార్లు జరిగిన పొరపాట్లను జస్టిస్ సూర్యకాంత ఈసారి చేయదలచలేదు. విద్యార్ధులకూ తనకూ  మధ్య  జరుగుతున్న వ్యవహారంలో తలదూర్చడానికి బిసీఐ ఎవరూ? అని గట్టిగా అడిగారు. తొలిరోజే   మానన్ కుమార్ మిశ్రాకు చాలా పెద్ద షాకిచ్చారు. అంతేకాదు,  నిరసన వ్యక్తం చేసే ప్రజాస్వామిక హక్కు విద్యార్ధులకు వుందని గట్టిగా సమర్ధించారు. తాను కూడ కాలేజీ రీజుల్లో నిరసనల్లో పాల్గొనేవాడినని గుర్తు చేసుకున్నారు. . ఇప్పుడు అంతమ తీర్పులో - అడ్వాకేట్లు కాకముందు విద్యార్ధుల వ్యవహారాల్లో తలదూర్చే అధికారం బిసిఐ  కు లేదని తీర్పు ప్రకటించారు.  లా విద్యార్ధులు, బోధనా సిబ్బందికి వుండే ప్రజాస్వామిక హక్కుల్ని కాపాడాలన్నారు. 

  మానన్ కుమార్ మిశ్రాకే కాదు;  బొద్దింకల నిరసనోద్యమం విషయంలో  ఢిల్లీ పెద్దల మెప్పు కోసం దిగజారుడు పనులు చేసిన వారందరికీ నల్సార్ లా విద్యార్ధుల నిరసన  కేసు తీర్పు ఒక చెంప దెబ్బ! కాకుంటే చెప్పుదెబ్బ!

03-09-2026

మొదలైనచోటే ముగిసిన వివాదం!

భయపడొద్దు! - లా విద్యార్థులకు సుప్రీం కోర్టు హామి

ఈరోజు నా వ్యాసాన్ని  ప్రచురించిన ఆంధ్రజ్యోతికి ధనవాదాలు. 

https://www.andhrajyothy.com/2026/editorial/nalsar-students-protest-supreme-court-judgment-bar-council-of-india-disciplinary-powers-1557103.html